Çocuklara yeni bir beceri kazandırmak veya onları riskli bir durumdan korumak istediğimizde, klasik uyarılar her zaman işe yaramayabilir. "Oraya dokunma", "Onu yapma" gibi yasaklar yerine, çocuğun dünyasına giren ve ona ne yapması gerektiğini rehberlik eden yöntemler çok daha etkilidir. Bu yöntemlerin başında, özellikle özel gereksinimli çocukların eğitiminde sıkça kullanılan ancak tüm çocuklarda etkili olan "Sosyal Öyküler" gelir. Bu yazıda, sosyal öykülerin nasıl hazırlanacağını ve uygulanacağını adım adım inceleyeceğiz.
Sosyal Öykü Nedir ve Nasıl Hazırlanır?
Sosyal öykü, çocuğa belirli bir sosyal durumu, beceriyi veya olayı açıklayan kısa ve kişiselleştirilmiş hikayelerdir. Ancak bu hikayeler, bildiğimiz masallardan farklıdır. İşte etkili bir sosyal öykü hazırlamanın altın kuralları:
- Olumlu Dil Kullanımı: "Yaramaz çocuk evi yaktı" gibi korkutucu ve olumsuz senaryolar yerine, çocuğa doğru davranışı öğreten pozitif ifadeler kullanılmalıdır. Odak noktası "ne yapmaması gerektiği" değil, "ne yapması gerektiği" olmalıdır.
- Ben Dili: Hikaye çocuğun ağzından ("Ben..." diliyle) yazılmalıdır. Böylece çocuk hikayeyi sahiplenir ve kendini kahramanın yerine koyar.
- Görsel Destek: Özellikle küçük yaş grubu için metinler kısa tutulmalı ve bol görselle desteklenmelidir. Çocuğun dikkat süresine uygun bir uzunluk tercih edilmelidir.
- Rehberlik Eden Cümleler: Hikaye, çocuğa adım adım yol göstermelidir. Örneğin; "Zehirli bir madde gördüğümde oradan uzaklaşırım ve bir büyüğüme haber veririm" gibi net yönergeler içermelidir.
Uygulama Süreci: Sistematik Yaklaşım
Sosyal öykülerin başarısı, uygulanma biçimine bağlıdır. "Aklıma geldi, hadi okuyalım" yaklaşımı yerine, belirli bir rutine (örneğin her Pazartesi ve Çarşamba) oturtulmuş sistematik bir okuma saati belirlenmelidir. Öykü okunduktan sonra çocuğa, "Anneni nerede beklemelisin?", "Tehlikeli bir madde görünce ne yapmalısın?" gibi sorular sorularak konuyu anlayıp anlamadığı kontrol edilmelidir.
Değerlendirme ve Gerçek Hayata Transfer
Hikayeyi okumak sürecin sadece ilk adımıdır. Ebeveynler, çocuğun öğrendiği davranışı gerçek hayatta uygulayıp uygulamadığını gözlemlemelidir. Gerekirse güvenli bir ortamda (örneğin ilaç yerine boş kutular veya şekerler kullanılarak) simülasyonlar yapılabilir. Eğer çocuk doğru davranışı sergilerse mutlaka pekiştirilmeli, hata yaparsa nazikçe düzeltilip doğru davranış tekrar hatırlatılmalıdır.
Sonuç
Hikayeleştirme yöntemi, çocuğa kuru bir bilgi vermek yerine, o bilgiyi bir bağlam içinde sunarak kalıcı öğrenmeyi sağlar. Doğru hazırlanmış bir sosyal öykü, çocuğun hem güvenliğini sağlar hem de sosyal becerilerini geliştirir.